امروزه یکی از مهمترین ابزار در نشر علم و دانش چاپ مقالات علمی است. در حقیقت از طریق مقالات علمی است که یک پژوهشگر می تواند یافته هایش را در اختیار دیگران قرار دهد. در واقع یک پژوهشگر علاوه بر پژوهش کردن باید از توانایی نوشتن هم برخوردار باشد. از سوی دیگر، در کشور عزیزمان، کمبود یک کتاب آموزشی در زمینه نگارش مقالات علمی ـ به ویژه مقالهISIـ احساس می شود. در نتیجه تصمیم گرفته شد تا در جهت جبران این کمبود، قدمی، هر چند ناچیز، برداشته شود. بنابراین،هدف کتاب حاضر، کمک به پژوهشگران، دانشجویان و فارغ التحصیلانی است که در نگارش مقاله ضعف دارند. تمرکز کتاب حاضر، بر روی نگارش مقاله های ISI است ضمن آنکه اشارهای مختصر و صرفاً جهت آشنایی به انواع مقالات ومجلات نیز می شود. نحوه نگارش هر یک از قسمتهای مقاله به صورت قدم به قدم و با ذکر مثالهای متعدد دوزبانه (فارسی وانگلیسی) ارایه شده است تا چارچوبی کلی برای نگارش مقاله، در اختیار خواننده قرار گیرد چرا که مقالات تخصصی حوزه های مختلف علمی می توانند از لحاظ ساختاری و محتوایی متفاوت باشند. بعد از نحوه نگارش، در مورد اشتباهات رایج در نگارش مقاله، فرآیندهای انتخاب مجله، ارسال مقاله، داوری و نشر به طور مفصل بحث شده است تا اینکه خوانندگان محترم به خوبی با این فرآیندها آشنا شده و بدانند بعد از ارسال مقاله برای مجله، چه اتفاقاتی خواهد افتاد و چه کارهایی را باید انجام دهند.

قبل از ورود به بحث نگارش مقاله، نیاز است با مجموعهای از تعاریف و مفاهیم ابتدایی در خصوص مقاله و مجله آشنا شویم.بدین منظور در این فصل توضیحاتی درباره مجله ها، مقاله ها، اهمیت نگارش مقاله، طبقهبندی و رتبهبندی انواع مجلات و مقالات ارائه خواهد شد.

مجله را به بیانی ساده میتوان اینگونه تعریف کرد:«مجله نشریهای است شامل یک موضوع یا موضوعهای گوناگون که در فواصل زمانی منظم و معینی به چاپ میرسد و هدف ازانتشار آن اطلاعرسانی و افزایش آگاهی مطالعه کنندگان درباره آن موضوع یا موضوعها میباشد». از آنجایی که هدف کتاب حاضر نحوه نگارش مقالات علمی و چاپ آنها در مجلات علمی است، پس مستقیماً به سراغ ایننوع از مجلات رفته و به آنها میپردازیم. در مورد چاپ اولین مجله علمی اقوال مختلفی وجود دارد و کسانی هستند که می گوینداز عمر چاپ اولین مجله علمی حدود 333سال می گذرد اما غالباً روز پنجم ژانویه 1965را تاریخ چاپ اولین مجله علمی می دانند . اکنون سؤالاتی که ممکن است ذهن خواننده را درگیر کنند سؤالاتی از این قبیل هستند که در میان انبوهی از مجلات علمی کدام ها معتبر هستند؟ چه معیارهایی برای ارزیابی مجلات علمی وجود دارند؟ چگونه میتوان ارزش و اعتبار دو مجله علمی را مقایسه کرد؟ برای پاسخ دادن به سؤالاتی از این دست نیاز است در این قسمت انواع مجلات علمی و نحوه ارزیابی ورتبه بندی آنها ارائه می شود. بدین منظور ابتدا با مفهوم نمایه کردن مجلات علمی در پایگاه های علمی آشنا می شویم. نمایه کردن یک مجله علمی بدین معناست که شناسه ای توسط پایگاه یا پایگاه های علمی به آن مجله علمی تخصیص داده می شود تادسترسی به مجله مذکور و محتوایش راحت تر صورت گیرد. بدین ترتیب احتمال دیده شدن مجله و محتوایش به ویژه در محافل علمی افزایش می یابد که این امر می تواند باعث رشد تعداد ارجاعات به مجله و محتوایش شود و ضریب تأثیر(Impact Factor) مجله را بهبود بخشد. پایگاههای علمی بین المللی و داخلی متعددی وجود دارند که این نمایه گذاری را انجام می دهند. در اینجا ذکر این نکته ضروری است که یک مجله به طور هم زمان میتواند توسط چند پایگاه نمایه شود. در این قسمت تعدادی از مطرحترین وشناخته شده ترین پایگاه ها بیان می شوند:

پایگاههای علمی تامسون رویترز(Thomson Reuters)

در سالهای دور تعداد جوایز نوبل، تعداد پژوهشگران استنادشده و تعداد مقالات چاپ شده در مجلاتی از قبیل نیچر 2وساینس 3معیارهای ارزیابی و رتبه بندی دانشگاهها بوده اند. در سالهای اخیر معیار دیگری به نام ” “ISIنیز در محافل علمی مطرح است. ISIنشانه اختصاری مؤسسه اطلاعات علمی(Institute for Science Information) است که مهمترین و معتبرترین نمایه (Index) برای مجلات علمی به شمارمی آید. ISIدر سال 1962توسط اوگن گارفیلد (Eugene Garfield) پایه ریزی شد و در سال 1992در اختیار شرکت چندملیتی تامسون رویترزقرار گرفت. یکی از زیرمجموعه های این شرکت 7WOSاست که نمایه ISIرا، پس از بررسیهای لازم، به مجلات علمی واجدالشرایط تخصیص میدهد. در WOSدو نوع مجله وجود دارد، اول مجلاتی که دارای ضریب تأثیر بوده و به 8JCRمعروفند،دوم مجلاتی که بدون ضریب تأثیر هستند و ISI Listedنام دارند. مشخصاً مجلات JCRاز مجلات ISI Listedمعتبرتر هستند.لازم به ذکر است یک مجله می تواند به دلیل کاهش بار علمی آن از لیست مقالات ISIکنار گذاشته شود. برای اطمینان از نمایه بودن یک مجله در ( WOS)یا به عبارت سادهتر ISIبودن یک مجله می توانید به آدرس اینترنتی زیر مراجعه کنید:

ISI بودن یک مجله

PubMed

PubMedیک موتور جستجوی قدرتمند برای موضوعات حوزه پزشکی و زیست شناسی است که تحت نام پایگاه MedLineفعالیت می کند. کتابخانه دارویی ایالات متحده آمریکا( 9NLM )و مؤسسات ملی سلامت از این پایگاه داده برای بازیابی اطلاعات استفاده می کنند. PubMed برای اولین بار در سال 1996به طور رسمی شروع به فعالیت کرده است و داده هایش را به طور رایگان در اختیار جهانیان قرار می دهد. برای اطمینان از نمایه بودن یک مجله در PubMedمی توانید به آدرس اینترنتی زیرمراجعه کنید:

نمایه بودن مجله در PubMed

پایگاه علمی اسکوپوس (Scopus)

مؤسسه اسکوپوس یک پایگاه استنادی بسیار معتبر است که اطلاعات کتابشناختی حدود 22333حوزه علمی را تحت پوشش خود دارد. هم اکنون این پایگاه حدود 23333مجله معتبر را نمایه کرده است. مالک اصلی این پایگاه الزویر (Elsevier) است وداده هایش از طریق اشتراک گذاری آنلاین در اختیار متقاضیان قرار می گیرد. برای اطمینان از نمایه بودن یک مجله در اسکوپوس می توانید به آدرس اینترنتی زیر مراجعه کنید:

بررسی نمایه بودن مجله در اسکوپوس

مرکز استنادی علوم جهان اسلام

این مرکز در سال 1383شمسی با هدف ارزیابی مجلات علمی کشورهای اسلامی تأسیس شد. مرکز مذکور علاوه بر مجلات داخلی، مجلات بین المللی متقاضی را نیز مورد ارزیابی قرار داده و ضریب تأثیر جداگانه ای به مجلات تخصیص می دهد. به بیانی ساده میتوان گفت ISC همان نمونه ایرانی ISI است که اکنون حدود 57کشور اسلامی در آن عضو هستند ضمن آن که علاوه بر ارزیابی مجلات انگلیسی قادر به ارزیابی مجلات فارسی و عربی نیز است. برای اطمینان از نمایه بودن یک مجله در ISCمیتوانید به آدرس اینترنتی زیر مراجعه کنید:

بررسی نمایه بودن مجله در ISC

مجلات علمی ـ پژوهشی

علمی ـ پژوهشی نمایهای است که از طرف کمیسیون بررسی نشریات علمی کشور به مجلات واجدالشرایط علمی داخلی اعطامی شود. مجلاتی می توانند نامزد دریافت این نمایه شوند که از دو ویژگی اصالت و ابداع برخوردار باشند. نتایج و خروجی های مجلات علمی ـ پژوهشی حاصل مطالعات نظام مند بوده که منجر به پیشبرد مرزهای علم و فناوری می شوند.

مجلات علمی ـ ترویجی

علمی ـ ترویجی نیز نمایهای است که از طرف کمیسیون بررسی نشریات علمی کشور به مجلات واجدالشرایط اعطا می شود. هدف این مجلات اشاعه و نشر یافته های علمی به بیان ساده تر و ارتقای سطح دانش خوانندگان است.لازم به ذکر است علاوه بر مجلات معتبر و نمایهدار بالا مجلاتی تحت عنوان «مجموعه مقالات همایش » نیز به چاپ می رسند که نسبت به مجلات فوق الذکر از ارزش و اعتبار کمتری برخوردارند. سایر نمایه های معتبر دیگر عبارتند از: ،Emerald. ... وWHO ،EBSCO ،Magiran ،SID ،DOAJ ،ProQuest

مقاله

به نوعی می توان گفت اولین مقاله (Paper/Article) در اواخر قرن شانزدهم میلادی توسط مایکل دی مونتاین فرانسوی به قلم تحریر درآمدکه مقاله ای مطبوعاتی بود. بعد از او ادیبانی انگلیسی همچون فرانسیس بکن ، آبراهام کولی و جان درایدن تحت تأثیر مقالات وی قرار گرفتند. البته از نظر بسیاری از محققان و تاریخ نویسان فرانسیس بکن به عنوان اولین مقاله نویس انگلیسی شناخته می شود. بعد از ایشان و در سده هجدهم میلادی پیشرفت های بیشتری در حوزه مقاله نویسی مطبوعاتی صورت گرفت . در اواخرقرن بیستم نگارش مقالات غیررسمی کم فروغتر شده و بالعکس؛ نگارش مقاله های نظری، انتقادی، ادبی و فکری به ویژه درنشریات دانشگاهی رونق بیشتری پیدا کردند. (آیین نگارش مقاله علمی ـ پژوهشی دکتر محمد فتوحی).

از نظر لغوی مقاله به معنی سخن و قول است. در فرهنگ فارسی دکتر محمد معین از مقاله به عنوان نوشته ای یاد شده که غالباً برای درج در روزنامه یا مجله تهیه می شود. تعاریف گوناگونی از مقاله ارائه شده است که تعدادی از جامعترین آنها به قرار زیر هستند:- «مقاله نوشتاری کوتاه از یک تا سی صفحه یا فصلی از کتاب است که نویسنده در آن دیدگاه، یافته ها و تجربه های ذهنی خود را دربارهی یک موضوع به بحث می گذارد» (آیین نگارش مقاله علمی ـ پژوهشی دکتر محمد فتوحی).- «مقاله انشایی است که حجمی متوسط دارد و در مورد موضوعی معین بحث میکند. نویسنده باید حدود موضوع رارعایت کند و به روشنی آن را توضیح دهد» (دایره المعارف بریتانیکا). اما از آنجایی که هدف اصلی این کتاب نگارش مقالات علمی و دانشگاهی است، تعاریف جداگانه و تخصصی تری را میتوان از این نوع مقالات داشت:- «مقاله یک نوشته آکادمیک است که نتایج یک پژوهش علمی را برای متخصصین یک حوزه نظری خاص ارائه می کند.»( 25اصل در مقاله نویسی دکتر محمدحسین رضازاده مهریزی و محمد وکیلی)- « مقاله علمی معمولاً در نتیجه پژوهش منطقی، ژرف و متمرکز نظری، عملی یا مختلط، به کوشش یک یا چند نفر دریک موضوع تازه و با رویکردی جدید با جهت دستیابی به نتایجی تازه، تهیه و منتشر میگردد.» ( اعتماد، شاپور؛حیدری، اکبر؛ سربلوکی، محمدنبی و مهرداد، سید مرتضی ( 1381معرفی نظام ارزیابی).

بنابراین، به بیان ساده می توان گفت که مقاله علمی، آن نوشتاری است که توسط یک یا چند پژوهشگر متخصص در مورد موضوعی خاص، با نظم و ساختار خاصی به رشته تحریر درآمده که در آن به ارائه نتایج پرداخته شده است. یک مقاله علمی(البته بسته به نوعش) در بیشتر مواقع ایده و یافته جدیدی را به همراه داشته و مخاطبانش دانشجویان و اساتید دانشگاهی هستند. در واقع دانشمندان، محققان و دانشجویان از طریق نوشته های علمی (Scientific Literature) است که نتایج تحقیقات خود را به یکدیگر انتقال می دهند؛ ضمن آنکه این فرآیند مکتوب کردن و نشردادن، موجب ایجاد یک پایگاه دانشی نیز می شود.

اهمیت نگارش مقاله

مهمترین علت نگارش مقاله را می توان نشر و توسعه ی دانش دانست ولی دلایل مهم دیگری نیز وجود دارند که حاکی از اهمیت نگارش مقاله می باشند:

گرفتن پذیرش از دانشگاه های بین المللی معتبر برای تحصیلات تکمیلی

یکی از معیارهای ارزیابی دانشجو در مصاحبه دوره دکتری

یکی از معیارهای مؤثر برای استخدام به عنوان هیأت علمی

ارتقای درجات علمی اساتید،ارتقای شغلی،ایجاد حس اعتماد به نفس در نویسنده.

دسته بندی نوشته های علمی و دانشگاهی

قبل از دسته بندی مقالههای علمی نوعی دسته بندی از نوشتههای علمی و دانشگاهی ارائه می شود که تقریباً در مورد کلیه نوشته های علمی و دانشگاهی عمومیت داشته و همه آنها را به نوعی دربرمی گیرد. این دسته بندی به قرار زیر است:

نوشته های سطح اول Primary Literature

این نوشتهها و گزارشها متعلق به آن تحقیقی هستند که توسط خود پژوهشگر یا با همکاری چند پژوهشگر به انجام رسیده است. این نوشته ها در مجلاتی به چاپ می رسند که در آنها نوشته های علمی مذکور توسط کارشناسان و متخصصان مرتبط با موضوع نوشته، مورد بازنگری و بررسی دقیق قرار می گیرند (در فصول بعدی در مورد فرآیند بازنگری و داوری به تفصیل صحبت خواهد شد).

معمولاً به این نوع نوشته ها مقاله گفته می شود که دارای ساختاری خاص می باشند. مقاله مذکور معمولاً شامل ارکانی می باشد که به آنها اجزای مقاله گفته می شود که عبارتند از:

سربرگ ، عنوان ، مشخصات نویسنده/ نویسندگان، چکیده ، کلمات کلیدی ، مقدمه ، روشها ، نتایج( یافته ها ،) بحث ( تجزیه و تحلیل ،) نتیجه گیری ، تقدیرها ، ضمایم و منابع .

به طور خلاصه می توان گفت این مقالات پس از ارسال به مجله و با نظر سردبیر به دست کارشناسان مرتبط با موضوع مقاله یا همان داوران سپرده می شود تا از هر لحاظ مورد بازنگری و قضاوت قرار گیرند تا مشخص شود ارزش چاپ یا بازنگری مجدد دارد یا می بایست رد شود. به این فرآیند بازنگری رسمی، بازنگری دقیق و متخصصانه مقاله گفته می شود. لازم به ذکراست که مطالب فوقا لذکر صرفاً جهت آشنایی مقدماتی بوده و در فصول بعدی با جزییات تشریح خواهند شد.

بخش اعظم نوشتههای سطح اول در مجلات علمی و تحقیقاتی 18به چاپ میرسند، اما برخی از تحقیقات تحت عنوان رساله ها، پایاننامه ها و رساله های دکتری و کارشناسی ارشد ، مقالات کنفرانسی و گزارشها نیز به چاپ می رسند. در دنیای علم، معمولاً سهم هر پژوهشگر در پیشرفت دانش به وسیله تعداد مقالات چاپ شده اش سنجیده می شود به ویژه آن مقالاتی که در مجلات بازنگری دقیق به چاپ رسیده اند.

نوشته های سطح دوم Secondary Literature

نوشته های سطح دوم شامل نشریاتی هستند که برای بیان حقایق و جزییات به منابع سطح اول استناد می کنند. از آنجایی که در این نوع نوشته ها هدف از نشر، خلاصه کردن و درهم آمیختن دانش در حوزه خاصی برای سایر پژوهشگران و دانشمندانی،که از قبل نسبت به آن موضوع مطلع هستند، است، دیگر نیازی نیست نگارندگان اینگونه نوشته ها کار یا تحقیق در مورد موضوعی جدید را خودشان به تنهایی انجام دهند اما نویسندگان اینگونه نشریات معمولاً سابقه مطالعه در حوزه مورد نظر را دارا داشته اند و نوشته های سطح اولی را در همان حوزه به چاپ رسانده اند. نوشته های سطح دوم شامل مجلات مروری ،کتابهای نوشته های سطح دوم شامل نشریاتی هستند که برای بیان حقایق و جزییات به منابع سطح اول استناد می کنند. از آنجایی که در این نوع نوشته ها هدف از نشر، خلاصه کردن و درهم آمیختن دانش در حوزه خاصی برای سایر پژوهشگران و دانشمندانی،که از قبل نسبت به آن موضوع مطلع هستند، است، دیگر نیازی نیست نگارندگان اینگونه نوشته ها کار یا تحقیق در مورد موضوعی جدید را خودشان به تنهایی انجام دهند اما نویسندگان اینگونه نشریات معمولاً سابقه مطالعه در حوزه مورد نظر را دارا داشته اند و نوشته های سطح اولی را در همان حوزه به چاپ رسانده اند. نوشته های سطح دوم شامل مجلات مروری ،کتابهای انشایی و کتابهای درسی و دانشگاهی ، کتابهای راهنما می شود. اگرچه از لحاظ نگارش علمی ساختار این نوع نوشته ها بانوشته های سطح اول متفاوت است اما اکثر مراجع درج شده و به کاررفته در این نوشته ها همان نوشته های سطح اول هستند.کاربرد نوشته های سطح دوم را می توان در دو مورد زیر خلاصه کرد:پژوهشگران و دانشمندان برای بدست آوردن دیدی کلی در مورد آن حوزه های تحقیقاتی که به حوزه کاری خودشان مرتبط یا نزدیک است، به این نوع نوشته ها مراجعه میکنند.

پژوهشگران و دانشمندانی که قصد انجام تحقیق روی موضوع جدیدی را دارند برای آشنا ساختن خود با تحقیقات موجود درباره آن موضوع، به این نوع نوشته ها مراجعه می کنند.

نوشته های سطح سوم

نوشته های سطح سوم برمبنای همان منابع سطج اول و سطح دوم تهیه و به چاپ می رسند ولی مخاطبان آنها پژوهشگران و دانشمندانی هستند که در حوزه های علمی متفاوتی نسبت به موضوع اصلی انتشا ریافته مشغول به کار هستند. چنین نشریاتی معمولاً به صورت عامه پسند نوشته شده و دارای ساختاری علمی نیستند. در اینگونه نشریات معمولاً ارجاعی به نوشته های سطح اول داده نمی شود. مجلات علمی ، خبرنامه ها ، مقالات علمی روزنامه ها، کتابهای درسی و دانشگاهی مقدماتی ودایره المعارفها نمونه هایی از نوشته های سطح سوم هستند.

نوشته های خاکستری

نوشته های خاکستری به آن منابعی از اطلاعات علمی اطلاق می شود که با روشهای معمول نشر و توزیع نشده اند بنابراین شاید دسترسی به آنها مشکل باشد. نوشته های خاکستری شامل موارد زیر می شوند:

پایان نامه های کارشناسی ارشد و رساله های دکتری

گزارشات فنی با توزیعی محدود

چکیدههای مقالات کنفرانسی و مجموعه مقالات کنفرانسی که فقط شرکت کننده های همان کنفرانس به آن مقالات

مجلاتی که توسط گروههای ذینفع خاصی منشر شدهاند درحالیکه این گروه های ذینفع توزیع محدودی دارنددسترسی دارند.

بیانیه های اثرات زیست محیطی

برخی از انواع مستندات دولتی

نوعی سند اداری برای به دستآوردن شغل در کشورهای دیگر

برخی از انواع مستندات اینترنتی لازم به ذکر است که استفاده از کلمه خاکستری برای این نوع نوشته ها به علت توزیع محدود آنها و دسترسی سخت به آنهاست و اصلاً به این معنی نیست که این گونه نوشته ها ارزش علمی ندارند، حتی برخی از نوشته های خاکستری هستند که مورد بازنگری دقیق و داوری سختگیرانه قرار گرفته اند و به عنوان نوشته های سطح اول به حساب می آیند.

توجه شود که در بعضی از مواقع شکل و ساختار یک نوشته یا نشریه ممکن است به درستی گویای این مطلب که آن نوشتهیا نشریه در کدامیک از گروه های فوق الذکر قرار می گیرد، نباشد. برای مثال امکان دارد کتابها در هر یک از سه دسته اول قراربگیرند. رساله ای که ایده های جدیدی را ارائه می کنند شاید از لحاظ اثر و نتیجه به عنوان یک نوشته سطح اول به شمار آیددرست همانند مقاله ای که مورد بازنگری یا داوری دقیق قرار گرفته است، (البته در مورد مقالات خیلی بلند و مفصل یا کتابها به جای واژه داور از واژه خواننده استفاده می شود) در حالیکه ممکن است یک دایره المعارف یا یک مقاله علمی یا مجله ای که توسط یک برنده ی جایزه ی نوبل نوشته شده است به عنوان یک نوشته سطح سوم به حساب آید.

مثال دیگر در مورد مقالات کنفرانسی است. مقالاتی که در کنفرانسهای ملی، منطقه ای یا بین المللی، کارگاهها یا نشست های علمی ارائه می شوند تنها در صورتی متعلق به دسته نوشته های سطح اول هستند که مورد بازنگری و داوری دقیق قرار گیرند وبه چاپ برسند. به عبارت دیگر، اگر این مقالات مورد داوری و بازنگری دقیق قرار نگیرند جزو نوشته های سطح اول نیستند حتی اگر در قالب کتاب یا مجله به چاپ برسندمثال دیگر در مورد مقالات کنفرانسی است. مقالاتی که در کنفرانسهای ملی، منطقه ای یا بین المللی، کارگاهها یا نشستهای علمی ارائه می شوند تنها در صورتی متعلق به دسته نوشته های سطح اول هستند که مورد بازنگری و داوری دقیق قرار گیرند وبه چاپ برسند. به عبارت دیگر، اگر این مقالات مورد داوری و بازنگری دقیق قرار نگیرند جزو نوشته های سطح اول نیستند حتی اگر در قالب کتاب یا مجله به چاپ برسند.

نویسنده: مهدی نادری بنی- پی اچ دی گول